50 briljante atheïsten – deel 1/5

Vroeger was het in de westerse wereld doodzonde luidop te zeggen dat je niet in God geloofde. Tegenwoordig kijkt niemand er meer van op.
Naar schatting komt een goede 15% van de wereldbevolking er openlijk voor uit dat ze in geen enkele God geloven en dat aantal stijgt bijzonder snel. Heel waarschijnlijk zijn de meest atheïsten te vinden onder de wetenschappers, en velen onder hen kregen erkenning omwille van hun briljante werk. Maar uiteraard zijn er in alle lagen van de bevolking steeds meer atheïsten te vinden.

In dit (Amerikaanse!) overzicht van 50 prominente atheïsten doorheen de geschiedenis, vindt u dan ook enkele van de meest briljante mensen uit de geschiedenis terug. De lijst is chronologisch opgesteld.

Democritus was een Griekse filosoof. Hij was de meest productieve en invloedrijke filosoof uit de periode vóór Socrates en zijn atoomtheorie wordt beschouwd als het intellectuele hoogtepunt van het vroeg-Griekse denken. Omwille van zijn atoomtheorie, die op mysterieuze wijze de theoretische formuleringen van hedendaagse natuurkundigen weergeeft, wordt hij soms de vader van de moderne wetenschap genoemd. Aristoteles kende hem goed, en hij was een doorn in het oog voor Plato, die aanried om al het werk van Democritus te verbranden.

Democritus was een vrolijke en populaire kerel wegens zijn abnormale vermogen om gebeurtenissen te voorspellen, en werd door zijn fans delachende filosoof genoemd, een titel die ook wel kan verwijzen naar zijn spottende weigering om de mechanistische werking van de natuur aan de goden toe te schrijven. Zijn kosmos- en atoomtheorie hield in dat de wereld een bol was, dat er vele werelden en vele zonnen waren, en dat alles in de natuur bestond uit atomen die samenhingen. Er bestaan diverse verhalen over zijn leeftijd bij zijn dood, gaande van een gezegende leeftijd van 90 tot zelfs 109 jaar.

De eerste en meest klassieke van de erkende atheïsten was zonder twijfel de dichter en sofist uit Melos in de 5e eeuw voor Christus, die gekend stond als Diagoras de Atheïst. Hij beperkte zich niet tot zich uitspreken tegen het populaire pantheon van Griekse goden, maar bekritiseerde tevens de mysteriën van Eleusis. Hij werd een discipel van Democritus nadat de eminente filosoof een behoorlijke som losgeld betaalde om Diagoras vrij te krijgen na de verovering van Melos in 416 v.Chr.

In 415 v.Chr. werd hij door de overheid van Athene vervolgd wegens goddeloosheid, waardoor hij uit de stad moest vluchten en in Korinthië stierf. Geen van de eigen geschriften van Diagoras hebben de geschiedenis overleefd, maar in de eerste eeuw v.Chr. schreef Cicero dat een van Diagoras’ vrienden hem probeerde ervan te overtuigen dat de goden bestonden door heel wat mensen op te noemen die van de zeestormen waren gered door hun favoriete goden aan te roepen, wat Diagoras tot de volgende reactie bewoog: “er zijn nergens afbeeldingen van zij die schipbreuk leden en op zee verdronken.”

Epicurus werd in Athene geboren in 341 v.Chr. Hij stichtte de school voor filosofie die gekend staat als Epicurisme, en was een volgeling van Democritus hoewel zijn eigen filosofie de invloed van sterk determinisme ontkende en vaak andere filosofieën als verward beschouwde. Hij was een belangrijke figuur in de vroege ontwikkeling van de wetenschappelijke methodologie, en stond erop dat niets geloofd mag worden als het niet getest kan worden via rechtstreekse waarneming en verdedigd kan worden met logische deductie.

Voor Epicurus had filosofie niet tot doel om een gerust gemoed en een gelukkig leven zonder angst en pijn te verkrijgen. Hij beschouwde genot en pijn als een maatstaf voor wat goed of kwaad is. Hij stond erop dat er geen goden waren om de mensen na hun dood te belonen of te straffen, dat het universum oneindig en eeuwig was, en ten slotte dat alle dingen materieel van aard zijn. Epicurus zelf was nooit in staat om een pijnlijk leven of een pijnlijke dood te ontkomen, want hij leed heel erg aan nierstenen en stierf op de leeftijd van 72 jaar aan complicaties van die aandoening.

[geen afbeelding beschikbaar]

Theodorus de Atheïst van Cyrene leefde rond 300 v.Chr. Hij was in z’n vroege jaren verbannen uit Cyrene, en verhuisde naar Athene om een volgeling te worden van de Aristippus de Jongere. Hij slaagde er ook in om uit Athene verbannen te worden wat hem genoodzaakte in de dienst te treden van Ptolemaeus in Alexandrië. In diens dienst werd hij als ambassadeur naar Lysimachos gestuurd, die zich beledigd voelde door de vrijheid van meningsuiting van Theodorus die hij als een geprek aan respect en waardigheid zag.

Theodorus onderwees dat het de zin van het menselijk leven was om vreugde te verkrijgen en verdriet te vermijden, en dat vreugde komt door voorzichtigheid terwijl verdriet voortkomt uit dwaas gedrag. Voorzichtigheid en rechtvaardigheid vertegenwoordigen goed, hun tegenpolen stellen het kwaad voor. Laertius kloeg dat Theodorus “alle opvattingen over de goden verwierp”, maar mogelijk verwierp hij enkel de populaire opvattingen over  goden in zijn tijd.

Andrew Carnegie [1835-1919] was een bekend Amerikaans industrieel, zakenman en filantroop. Hij was de zoon van Schotse immigranten en stichtte in Pittsburh de Carnegie Steel Company die later met de Federal Steel Company fuseerde tot U.S. Steel. Hij wordt de op één na rijkste mens in de geschiedenis genoemd, maar gaf het meeste van zijn met staal en treinsporen vergaarde fortuin weg om bibliotheken, scholen en universiteiten in heel de Verenigde Staten te bouwen. Hij beperkte zijn eigen inkomen tot 50.000 dollar per jaar, al de rest ging naar goede doelen.

Hij schreef een hoop boeken over weelde en de verantwoordelijkheden die weelde met zich mee brengt, over sociale zaken en over politieke filosofie. Hij vond zichzelf een positivist, en hield zich weg van georganiseerde godsdienst omwille van zijn weerzin voor sektarisme. Carnegie verkoos naturalisme en wetenschap, en hij vertelde in zijn autobiografie dat “ik niet alleen me heb bevrijd van de theologie en het bovennatuurlijke, maar ik de waarheid van evolutie heb gevonden.”

Ivan Petrovich Pavlov [1849-1936] was een Russisch fysioloog, psycholoog en arts. Hij won de Nobelprijs voor de geneeskunde in 1904 voor onderzoek naar het spijsverteringsstelsel. Het was zijn onderzoek van het speeksel van honden dat hem deed opmerken dat dieren meer speeksel produceren wanneer ze voedsel verwachten, een fenomeen dat hij “geestelijke afscheiding” noemde. Hij was bijzonder geïnteresseerd in het bestuderen van geconditioneerd gedrag als een experimenteel model van de inductie van neurosen. Zijn aanpak stond bekend als “behaviorisme” en na zijn dood werd zijn werk verdergezet door William Sargant en anderen die probeerden om een systematische methode te ontwikkelen voor hersenspoeling en de inplanting van valse herinneringen.

Pavlov stierf in Leningrad. Van zijn laboratorium in Sint-Petersburg maakte de Sovjet overheid een museum. Hij vroeg een van zijn studenten om bij z’n sterfbed aanwezig te zijn om de omstandigheden van zijn sterven te noteren, alsof het gewoon een psychologisch experiment was.

Hij werd geboren als Sigismund Schlomo Freud [1856-1939]. Freud was een Oostenrijks psychiater die de psychoanalytische school van de psychologie stichtte. Hij gebruikte zijn theorieën over het onbewuste en verdedigingsmechanismen door onderdrukking om met zijn psychoanalyse mensen te genezen die leden aan psychopathologie. Hij deed dat door een gesprek tussen de patiënt en diens psychoanalyst. Hij beschikte over een uitgebreid systeem om dromen te interpreteren als aanwijzingen voor onbewuste wensen, en verrichtte vroeg neurologisch onderzoek op hersenverlamming.

Hoewel zijn ideeën niet in zijn latere jaren niet langer aansloegen of gewijzigd werden, oefenen zijn methodologie en theorieën nog steeds invloed uit in de menswetenschappen en enkele sociale wetenschappen. Het gezin van Freud vluchtte naar Londen na de annexatie van Oostenrijk door Nazi Duitsland in 1938. Hij onderging meer dan 30 operaties voor mondkanker in zijn latere leven en overtuigde zijn vriend en arts Max Schur ervan om mee te werken aan zijn zelfmoord in 1939. Zijn filosofische teksten toonden al vroeg zijn sterke atheïstische overtuiging en hij werd geprezen als “een model voor de atheïst” in de twintigste eeuw.

Clarence Seward Darrow [1857-1938] was een Amerikaanse advocaat, een vooraanstaand lid van de American Civil Liberties Union (ACLU) en een vermaard pleiter voor de verdediging van een beklaagde. Hij startte als bedrijfsadvocaat voor een spoorwegmaatschappij  maar nam al snel een ideologische houding aan en vertegenwoordigde de leider van de Amerikaanse Spoorvakbond tijdens dePullmanstaking van 1894.

Zijn bekendste zaak was de verdediging van leerkracht John Scopes uit Tennessee in de “Monkey Trial” tegen de lokale wet die het onderwijs van de evolutieleer verbood. De openbare aanklager werd vertegenwoordigd door William Jennings Bryan. De rechtszaak werd later een toneelstuk en een film,Inherit the Wind. Tijdens de rechtzaak noemde Darrow zichzelf een agnost door hetvolgende te zeggen: “Ik beschouw het niet als een belediging maar eerder als een compliment om agnost genoemd te worden. Ik durf niet te beweren te weten waar zovele onwetenden zeker over zijn – dat is al wat agnosticisme betekent”. Toch schreef hij verhandelingen met titels als “Absurditeiten van de Bijbel” en “De Mythe van de Ziel”, wat suggereert dat zijn agnosticisme sterk fenoeg was om als atheïsme te worden beschouwd.

Richard Georg Strauss [1864-1949] was een briljant Duits componist die muziek begon te schrijven op de leeftijd van zes jaar en dat bleef doen tot bijna aan zijn dood. Hij stond bekend voor zijn “symfonische gedichten” en opera’s als Salome en Elektra, waarvan de dissonantie tot veel publiek protest leidde. Tijdens de Naziperiode werd hij aangesteld tot directeur van het Duitse Ministerie voor Muziek en componeerde hij het themalied voor de beruchte Zomerspelen van Berlijn in 1936. Hij voerde de opera Friedenstag op in 1938, en leverde daarmee heel subtiele kritiek op het Derde Rijk. Hij zou zijn invloed tot in het extreme hebben aangewend om zijn zoon en Joodse schoondochter en hun kinderen te beschermen tegen de Nazi’s.

Strauss had zijn twijfels over alle godsdiensten, behalve misschien de godsdienst van de rede. “Ik zal nooit worden bekeerd, en ik zal trouw blijven aan mijn oude godsdienst van de klassieken tot het einde van m’n leven”, verklaarde hij kort voor z’n dood.

Bertrand Arthur William Russell [1872-1970], 3e Graaf van Russell, was een Brits filosoof, logicus, wiskundige, geschiedkundige, pacifist en sociaal activist. Russell leidde de opstand tegen het idealisme in de eerste jaren van de twintigste eeuw en wordt samen met Wittgenstein en Frege als stichter beschouwd van de analytische filosofie, die formele logica en wetenschap als de voornaamste werktuigen van filosofie hanteert. Russell kreeg de nobelprijs literatuur in 1950.

Russell was niet tuk op georganiseerde godsdienst, maar had het moeilijk om zichzelf agnost of atheïst te noemen. In zijn toespraak van 1949 “Ben ik een atheïst of een agnost?” gaf Russell toe dat hij evenmin kon bewijzen dat God niet bestond als hij kon bewijzen dat de Homerische goden niet bestonden. Maar in zijn autobiografie schreef hij: “Op de leeftijd van achttien jaar, …las ik de autobiografie van Mill, waar ik een zin vond waarin hij zei dat zijn vader hem leerde dat de vraag “Wie heeft me gemaakt?” niet kan worden beantwoord, aangezien het meteen de volgende vraag aanbrengt “Wie heeft God gemaakt?” Dit heeft ervoor gezorgd dat ik het Kosmologisch godsbewijs verwierp en een atheïst werd.”