Antipolitiek en politieke representatie

De antipolitiek (waar «men» zo schrik van heeft) is in wezen een crisis van de politieke representatie, de wijze waarop de «politiek» ons, gewone werkende mensen, vertegenwoordigt. Leterme’s slogan «Wie gelooft die mensen nog?», waarmee hij 800.000 voorkeursstemmen haalde in juni 2007, was in wezen ook een appel aan antipolitieke gevoelens en zonder dit antipolitiek element had hij nooit die massa stemmen gehaald. Alleen geloven de mensen nog teveel dat er naast slechte leiders toch nog ergens een goede leider zal zijn, een witte raaf, een échte Führer. Nu, dik anderhalf jaar later, is ook dit geloof danig weggevreten, zij het dat er nog een hoop lieden zijn die denken dan Jean-Marie Dedecker die «goede leider» zal zijn.

Kortom, de kwestie situeert zich op het niveau van de verhouding tussen mensen en hun leiders, tussen de mensen en zij die hen (in het Parlement en elders) vertegenwoordigen. De mensen zijn immers zelf niet tegenwoordig, ze zijn niet present, maar ze worden ge-re-present-eerd, vertegenwoordigd. In de 20ste eeuw hebben de gewone werkende mensen (van de middenstand tot de arbeidersklasse) gelooft dat hun parlementaire vertegenwoordigers hun belangen zouden verdedigen en hun welvaart en welzijn ter harte zouden nemen: de katholieken werden christen-democraten, de socialisten werden sociaal-democraten, en de liberalen bleven wat ze waren: liberalen. Het ziet ernaar uit dat de 20ste-eeuwse vormen van politieke representatie geen lang leven meer beschoren zijn. De huidige crisis in België, maar ook in Griekenland bv., is in wezen een crisis van die politieke representatie, van het besef bij de mensen dat hun vertegenwoordigers er helemaal niet meer voor zorgen dat de mensen zelf hun zeg hebben, dat ze via de stem van hun volksvertegenwoordiger zelf eigenlijk ook op de tribune van het parlement staan. Zoals de Griekse scholieren en studenten geen vertrouwen hebben in het politiek alternatief voor de conservatieve Nea Democratia van eerste-minister Karamanlis, zijnde de socialistische Pasok van Papandreou, zo heerst ook in België een steeds dieper wordend wantrouwen van de mensen tegenover het geheel van de elite, zowel de Rechterlijke, de Wetgevende en de Uitvoerende Macht. En het gaat hem helemaal niet over de psychologie van Yves Leterme en zijn eenzame koppigheid (zoals Peter Vandermeersch van De Standaard ons aanpraat), het gaat over zijn en hun functie in het politiek systeem dat «democratie» wordt genoemd.

De vraag is: wat is het alternatief? Met andere woorden: hoe kunnen de mensen terug hun zeg hebben in een wereld waar alles met elkaar samenhangt en waar een zucht van een Chinees of een Braziliaan het stadhuis van Gent of Leuven kan doen daveren? Dit lijkt mij de hamvraag. Die vraag verenigt ook politiek en economie. Want de politieke organisatie van de samenleving en de mate waarin wie waarde produceert daarin zeg heeft over die geproduceerde waarde, bepaalt ook de wijze waarop mensen loon voor arbeid krijgen, m.a.w. de wijze waarop ze «meester» en geen slaaf zijn van de wereld die ze via hun arbeid voortbrengen.

De mensen wisten vroeger niet wat in Brussel in rechtscolleges, parlementen, Wetstraten en Koninkijke Paleizen werd bedisseld en in welke taal daar over de dingen gesproken en geschreven werd. Ze konden als het ware amper lezen en schrijven. Ze waren blijkbaar wel bereid te aanvaarden dat bepaalde lieden macht hadden en in weelde leefden. Ze waren zelfs bereid te erkennen dat elke «fractie» om de beurt eens macht en weelde mocht hebben. Zoals mijn moeder altijd zei elke keer toen haar partij de verkiezingen verloor: «De anderen mogen ook eens aan de beurt zijn!» Van «Brussel» had men geen duidelijk beeld of voorstelling: de mensen hebben Brussel pas met de Expo 58 leren kennen. En nu ze wel kunnen lezen en schrijven, verstaan ze ook nog niets van waarover de heren en dames in «Brussel» het hebben. Maar ze weten wel dat ze via belastingen, bedrijfsvoorheffingen en sociale bijdragen een enorm deel van de waarde van hun arbeidskracht (het «brutoloon») afstaan aan een groep lieden die blijkbaar minder en minder bereid en/of in staat zijn hun levenskwaliteit te verzekeren.