Goede analyse, maar Van Rossem blijft bij zijn leest.

Beste Geert Noels,

Het is na uw avondvoordracht wat stil gebleven, maar ik vermoed dat het verder opstarten van uw nieuw bedrijf daar wel de oorzaak van is. Ik zit in hetzelfde schuitje (opgestart in september vorig jaar) en nu zijn we aan de eerste ronde extern VC kapitaal begonnen. Duidelijk niet evident als niet alleen de markt maar ook de VCs nog op adem komen. Sommige VCs hebben zelfs meer verloren aan hun 'veilige-AAA' geparkeerde CDOs dan aan hun tegenvallende investeringen. Maar soit, de boer ploegde voort en we geloven erin dat we waarde creëren.

Ik had net het boek van Van Rossem gekocht als ik het artikel in De Tijd lees en dat u er binnenkort een visie gaat op geven.

Even abstractie makend van JPVR's karakter en oplichters verleden, zijn analyses zijn kraakhelder en correct. Dat waren ze al in de tijd van zijn Knack artikels. Niemand geloofde hem, maar zijn voorspellingen kwamen uit. Het grootste deel van zijn boek gaat over de crisissen van het verleden en het siert hem intellectueel dat hij geen ideologisch standpunt in neemt. Feiten en data zijn wat ze zijn. Hij heeft het wel mis door te stellen dat de Oostenrijkse School allemaal ultraliberalen zijn. Een deel ervan zit in die richting (vooral in de US), maar de essentie van von Mises zit in de "Human Action" visie.

Dat is nochtans zijn sterke kant (de econometrische modellen zijn ondersteunend, niet essentieel). En hij heeft daar als ex-moneytron man duidelijk gebruik van gemaakt. Zelfs nu nog door de manier waarop hij aan de kost komt (ghost writer voor doctoraten, uggh).

Veel elementen van zijn analyses onderschrijf ik ook al een tijdje. Je hebt daar niet al teveel wiskunde voor nodig. Overproductie (van de verkeerde dingen) is inderdaad een basis ingrediënt van de crisis. Ik zie echter niet waar hij dat koppelt (logischerwijze) aan overconsumptie door de virtuele geldcreatie. De zwakte van zijn boek zit dan ook in de voorgestelde oplossingen. Hij wil de consumptie terug herstellen. In tegenstelling tot zijn top-level analyses vervalt hij dan in een paar specifieke maatregelen zoals het plaatsen van zonnepanelen en dakisolatie. Niet dat dit geen "goede" consumptie kan zijn, maar dat op zichzelf gaat dit de economie niet terug gezond maken. Er zijn nog veel meer "goede" consumpties te bedenken (de lobbyende groepen zullen daar wel voor zorgen).

Het fundamentele probleem van zijn oplossingen is dat hij zijn eigen analyses niet ten gronde neemt. Een van de problemen is inderdaad overproductie, ten gevolge van o.a. een gestimuleerde overconsumptie (gestimuleerd door te goedkoop krediet en door een te sterke druk om goed te presteren op de beurs). Dat vermeldt hij niet echt. Hij maakt ook geen echt onderscheid tussen productie (en dus consumptie) met een lage toegevoegde waarde (laat ons dat utiliteitsfunctie noemen) en productie met een hoge toegevoegde waarde (en dus een economische multiplicator). Zijn 100 Ferrari's behoren tot de eerste categorie. Onderzoek bekostigen om een volgende generatie e-mobiel te ontwikkelen (die even snel rijdt maar geen benzine verbruikt) is de tweede categorie (toevallig wel een van de pistes die ik bewandel, maar dat doet hier niet terzake). Daarom vertrouwen op de overheid dat ze de juiste consumptie alias productie gaan stimuleren (ook al is dit via een comité van industry captains en 's land wijzen) is illusoir. De zonnepanelensubsidies en subsidies aan openbaar vervoer (80%!) zijn voldoende als voorbeeld.

Tenslotte maakt hij een prachtige analyse door het begrip schaalelasticiteit in het leven te roepen. Het is inderdaad zo dat we in een vicieuze cirkel zitten van meer rendement, lagere arbeidskosten en meer productiviteit via kapitaal intensieve investeringen (lees: automatisering maar daar beperkt het zich niet toe). En inderdaad, de grens lijkt bereikt. Men kan de productiviteit niet eeuwig blijven opvoeren (tenzij er een echte innovatie mee gepaard gaat). Alleen gaat hij volkomen voorbij aan de "root cause", nl. de belasting op arbeid (en investeren) die op zijn beurt te wijten is aan een misgroeid overheidsapparaat. De schaalelasticiteit is ook toepasbaar op een land als geheel en dat lijkt JPVR te vergeten. Men heeft de koe van de hardwerkende burger teveel gemolken en het beestje heeft er geen zin meer in.

Tenslotte wil hij het geld gaan halen bij de spaarders. Eerlijk gezegd, dit is niet zo "out of the box" en geniaal. De overheid doet dat al jaren. Vanuit het oogpunt van de overheid en economie wel veel beter dan geld gaan bijdrukken (ook al is dat virtueel, zeker als dit al plaats gevonden heeft op een dergelijke grote schaal dat negatieve interesten nodig zijn opdat een renteverlaging nog echt effect zou ressorteren). Zoals hij het voorstelt (Operatie Gut anno 2009) is dit echter een aanslag op de reeds belaste eigendom van de harde werker. Die extra interest zal trouwens door de inflatie teniet gedaan worden. En wat garandeert dat de overheid dat ook echt zal terug betalen? Met het geld dat verdiend wordt door dubieuze investeringen? Er zijn nogal wat wishful thinking pistes in die redenering. Of rekent hij op de wapenindustrie waarvan hij aantoont dat dit economisch zeer rendabel is (ten minste voor de US).

Wat er moet gebeuren is dat spaargeld (kapitaal dat inderdaad nog in voldoende mate aanwezig is) zelf zijn weg laten vinden naar productieve investeringen. En dat kan alleen door de productie kost te verlagen. Of liever, niet langer artificieel te verhogen. In parallel met de sanering van de financiële sector (wat eerder een zaak is van de moraliteit en de ethiek te herstellen dan van het invoeren van nieuwe regeltjes), schaf de belasting op arbeid en investeren af. Correlaat is dat de overheid als economische entiteit moet gesaneerd worden. Dat is ook een aspect dat JPVR ternauwernood aanraakt. De overheid is niet die regulator die het beter weet dan de markt, ze is een economische agent zoals alle andere. Weliswaar met een groot verschil. Ze heeft de wet en de arm der wet aan zijn kant, een gegeven waarvan de echte machtigen der aarde (die dan ook dikwijls zeer rijk zijn) handig gebruik van maken, vooral als de overheid ternauwernood verantwoording moet afleggen. OK, die belastingsverlaging zal niet integraal voor extra tewerkstelling aangewend worden. Bedrijven zullen er maar een deel voor aanwenden. Ze zullen ook investeren en een deel gebruiken om de winstmarges te verhogen. Misschien omdat ze daardoor met innovatievere producten op de markt kunnen komen en waardoor op termijn de twerkstelling terug zal toenemen. Maar dat is maar normaal, of leven we in een sovjet staat?

Tenslotte, JPVR is sterk in econometrische modellen. De vraag is wel in hoeverre zijn modellen valabel zijn. De grote zwakte van de meeste economische modellen (en dat geldt ook voor andere domeinen) is dat ze inherent lineair zijn. Veel economische processen zijn dat evenwel niet. Er zijn drempel effecten. Men neemt geen 0,1 % werknemers aan omdat de belasting met 0,05 % daalt. De psychologie in de economie (het zijn tenslotte allemaal human agents) werkt dikwijls niet lineair en dat werd in de laatste crisis nog eens aangetoond. Zoals hij trouwens mooi aantoont in zijn boek, de vraag is ook wat de niet verwachte effecten zullen zijn. Als de banken bij gebrek aan spaar tegoeden dan de bouwsector droog zetten (of erger), waar komen we dan terecht? Micromaatregeltjes werken helemaal niet, maar dergelijk plan kan nog meer verstorend werken.  

Desnietaltemin, een aanrader van een boek. Een analyse die er mag zijn. Ik hoop alleen dat de politici en hun aanhangers niet in de populistische val gaan vallen. Het is al te gemakkelijk met de slogan "Haal het geld waar het is" beslag te leggen op het spaargeld van de hardwerkende burger en zelf geen hand uit te steken om in eigen rangen grote kuis te houden. Met JPVR gaan we misschien wat meer wol onder de dakpannen krijgen, maar na de gestimuleerde opleving zal de structurele crisis weer de overhand nemen. Ik wijs er ook op dat JPVR enkel spreekt van de werklozen en daarbij de totaliteit van de zonder-echt-werkenden vergeet. Dat zijn de RVAers. En zoals de eigen statistieken van de RVA aantonen, de crisis is zeker in dit land al langer bezig. Zie http://www.workforall.org/drupal/en/node/343 (de crisis duurt al tien jaar). Dat er evenveel overheidswerkers zijn als RVAers en dat die tesamen meer dan 50% van de actieve bevolking uitmaken, vermeldt JPVR ook niet alhoewel het aan de basis ligt van het schaalelasticiteits probleem. 

Een merkwaardige vergetelheid voor JPVR die hierover in de jaren 70 briljante voorspellingen deed.   

Beste groeten,

Eric Verhulst