’Kom eens naar mijn (raad)kamer...’

Het openbreken van de pedofiliezweer binnen de katholieke kerk, is een vrij recent gebeuren. De feiten zijn al decennia oud. Zonder één detail van één feit te willen minimaliseren, moeten we eerlijkheidshalve toch toegeven dat de omvang van de feiten niet in verhouding staat tot de omvang van de hele katholieke kerk. 

Het zijn en blijven individuele gevallen van individuele kloosterzusters, broeders of priesters, in specifieke omstandigheden, met unieke slachtoffers. Pedofilie is niet geïnstitutionaliseerd binnen de Kerk, hoort er niet organisch bij. Niet in ons land, niet elders. De meeste feiten dateren trouwens van tientallen jaren geleden, sommige betrokkenen leven niet meer of zijn hoogbejaard. Het is vandaag onmogelijk te achterhalen hoe ernstig de feiten waren in de tijdsgeest van toen. Er ligt een wereld van verschil tussen Pastoor Munte die een misdienaar liefdevol ‘over het bolleke streelt’ en een gefrustreerde testosteronbom die een jonge knaap anaal verkracht. Vandaag wordt ook het eerste al in een verdacht licht gesteld.

Ik ben zelf collegestudent geweest, ik had ook priesterleraars die om de haverklap tegen een student zegden ‘Kom eens naar mijn kamer’, maar ik kan geen enkele misstap, suggestie, verbale insinuatie, dubbelzinnige handeling, laat staan een perverse daad herinneren. Ik daag mijn medeleerlingen van die periode uit, om in eer en geweten te verklaren dat zij iets anders meemaakten.
Wat natuurlijk niet uitsluit dat er effectief ooit een religieuze man of vrouw niet op het rechte pad gebleven zal zijn. Een niet te tolereren menselijke uitschuiver, die ook in het burgerleven viel waar te nemen.


Schuldig verzuim of tijdsgeest?

De heksenjacht op pedofiele religieuzen van de laatste maanden, over geheel West-Europa en zelfs verder, kan geen toeval zijn. Het is natuurlijk onmogelijk om aan te tonen hoe en uit welke hoek dergelijke hetze georchestreerd wordt, maar geen enkele logica laat toe het te zien als een normale ontwikkeling in de uiting van een maatschappelijk ongenoegen.

Bovendien moeten we durven bekennen dat de ‘slachtoffers’, in welke mate ze ook erg of slechts bijna misbruikt werden, niet helemaal vrijuit gaan. 

Ver van mij om de schuld bij een slachtoffer te leggen. Maar ik mag wel de vraag stellen, waarom ze vaak tientallen jaren gezwegen hebben. Ik mag ook de vraag stellen, waarom ze – als ze de feiten nu toch als zo enorm zwaarwichtig voorstellen – dan misschien hun beklag slechts hebben gemaakt bij de ‘daders’ of de organisatie waartoe de ‘daders’ behoorden.

Als de ‘slachtoffers’ de feiten als crimineel beschouwden en daar geen klacht tegen indienden bij de enige instantie die daarvoor in ons land bevoegd is, zijn ze zelf op z’n minst nalatig geweest en hun ouders medeschuldig aan het verzuim.

Of zwegen zij omdat het in de tijdsgeest van toen not done was, een geestelijke aan te klagen? Hebben de betrokken geestelijken dan ook niet het recht om zich te beroepen op diezelfde ‘tijdsgeest’?


Rookgordijn?

Vandaag is het deksel van de pot gerukt. De onwelriekende geur verspreidt zich razendsnel, al kan ik me niet van de indruk ontdoen dat verborgen krachten die stank nog een beetje penetranter maken met een goed verborgen spuitbus.

Alle heilige huisjes moeten eraan geloven. Alsof elke moslim een terrorist zou zijn, zo wordt thans elke Rooms-katholieke priester als een potentiële pedofiel beschouwd. 

Voor de gemakkelijkheid wordt pedofilie (houden van kinderen), pedoseksualiteit (gemeenschap hebben met kinderen), homofilie (houden van mensen van hetzelfde geslacht), homoseksualiteit (gemeenschap hebben met mensen van hetzelfde geslacht), zelfs… het celibaat!, op één hoopje gegooid en meteen allemaal in de criminele sfeer gesitueerd.

Waar blijven de inquisiteurs van het Nationale Spionnencentrum om deze verwerpelijke discriminatie aan te klagen en te laten beteugelen? Of komt de huidige heksenjacht hen toevallig goed uit om de aandacht af te leiden van problemen die niet individueel zijn, maar een veel groter maatschappelijke impact hebben, en die veroorzaakt worden door een ander maatschappijmodel dat zichzelf ‘godsdienst’ noemt en gepredikt werd door een krijgsheer-profeet waarvan de geschiedenis zelf zijn pedoseksuele levensstijl heeft overgeleverd?


Oefening in objectiviteit

In het licht van wat hierboven staat, is de manier waarop de recente onderzoeksdaden in Mechelen en Leuven gepleegd werden, absoluut niet meer in verhouding tot de effectieve feiten. Het Vaticaan, zelf vragende partij om pedofilieschandalen binnen de eigen organisatie ernstig aan te pakken en de overdreven aandacht ervoor te herleiden tot de juiste proporties, heeft zich officieel negatief uitgelaten over de sensationele aanpak en vooral de grafschennis.

Maar laten we ook hier even de emotie bezinken en een beetje klaarheid scheppen in achtergronden en verbanden.

Een onderzoeksrechter, zoals Wim De Troy die het bevel gaf voor de razzia in Mechelen, is een onafhankelijke magistraat. Ook onafhankelijk van de procureur, van het parket en van de balie. Hij oordeelt niet over schuld of onschuld, maar voert een onderzoek zowel ‘à charge’ als ‘à décharge’. Dus, hij zoekt naar de waarheid. Als hij die meent gevonden te hebben, maakt hij de resultaten van zijn onderzoek over aan de procureur. Die beslist dan wat er verder moet gebeuren.

De onderzoeksrechter heeft een ongewoon grote vrijheid om zijn onderzoek te voeren. In feite komt zijn enige belemmering erop neer dat de onderzoeksdaden in verhouding moeten staan tot de ernst van de aangeklaagde feiten. Aangeklaagd, uiteraard, want het is juist aan de onderzoeksrechter om uit te maken of de klacht wel op echte feiten is gebaseerd en of deze dan kunnen bewezen worden.

Onderzoeksrechters zijn meestal jonge, beginnende magistraten. Het is een uitstekende aanloop naar een hogere functie als procureur, voorzitter of bijzitter van een rechtbank, omdat het werk van onderzoeksrechter een permanente training is in stressbestendigheid en het beteugelen van menselijke vooringenomenheid.

In een land waar het vertrouwen in justitie met de dag wegzinkt, mogen we heel blij zijn dat er zoiets als een onderzoeksrechter bestaat. Helaas werkt ook dat onderdeel van justitie zoals al de rest. In Brussel zijn 23 onderzoekrechters, waarvan het merendeel Franstalig. Het zijn de meertalige onderzoeksrechters die bedolven worden onder de dossiers en nauwelijks het werk aankunnen.


Goede naam en faam

Onderzoeksrechter Wim De Troy staat in de rangen van het Brusselse justitiepaleis bekend als een gedreven veertiger, met behoorlijk wat ervaring en een uiterst correcte houding. Zijn katholieke achtergrond en zijn vriendschap met vrijzinnige collega’s beletten hem niet om objectief naar de waarheid te zoeken, à charge en à décharge.

Vorige zaterdag vond Gazet van Antwerpen het nodig om op een halve krantenpagina een portret van hem te schilderen met een ronkende titel die de nodige smeuïgheid liet vermoeden, maar kwam niet verder dan een positieve opsomming van feiten en getuigenissen. Een anonieme verdachtmaking dat hij ‘de loge zou dienen’ ontsierde het hele artikel. De journalist denkt dat ‘een vrijzinnige liberaal’ synoniem is van‘vrijmetselaar’. Nochtans moet het niet zo moeilijk geweest zijn om snel te achterhalen of Wim De Troy wel of niet tot een loge behoort. De krant heeft daarvoor immers de juiste bronnen in huis: achter de schermen wordt ze geleid door de logebroeders Willy Claes en Steve Stevaert, die er zelfs enkele vrijmetselaars als directielid lieten benoemen.

Dat De Troy dus als onderzoeksrechter alle middelen aanwendt om de waarheid te achterhalen, pleit alleen maar in zijn voordeel. Ik zou bang zijn van een onderzoeksrechter die niet tot het uiterste gaat indien iemand ‘out of the blue’ zomaar een klacht tegen mij indient.

Maar het kan niet ontkend worden dat De Troy daarbij enige sensatie niet schuwt. Zo liet hij een topindustrieel, verantwoordelijk voor honderden banen, enkele weken letterlijk achter de tralies gooien in een onderzoek naar effectenhandel met voorkennis. Dergelijke persoonsbewarende maatregelen werden nooit genomen voor politici die van dezelfde feiten verdacht werden.

De maatregel van de onderzoeksrechter was in dat geval meer een statement dan een noodzaak.


Een naïeve commissievoorzitter

Een ander onderzoek, dat gepaard ging met een eventueel ‘schuldig verzuim van Kardinaal Danneels’, is de inbeslagname van 475 pedofiliedossiers bij de Commissie Adriaenssens.

Ook hier moeten we toch enkele dingen duidelijk stellen. Deze commissie werd opgericht in de schoot van de katholieke kerk van België, in samenspraak met het gerecht.

De teleurstelling van de commissievoorzitter is begrijpelijk, maar naïef. In dit land bestaat geen juridisch kader dat een dading met de overheid mogelijk maakt. Alle afspraken die gemaakt worden, zijn steeds te persoonlijken titel en kunnen door een opvolger of een overste zonder meer herroepen worden. Dat is zo met de belastingen, dat is zo met justitie.

Om criminele feiten, van racistische uitspraken tot pedofiliezaken te behandelen, bestaat er bij ons slechts één officiële instantie: het openbaar ministerie. 

Geen enkele commissie, zeker niet in de schoot van de organisatie waar vermeende daders worden verondersteld, staat daar boven en kan noch mag geheimhouding garanderen. Wie op de hoogte is van een crimineel feit, is verplicht dit aan de bevoégde óverheid te melden of is zelf schuldig aan verzuim. Daar is geen omweg voor nodig. Ook zondaars komen niet alleen weg met het sacrament van de biecht.

Dat mensen gemakkelijker hun confidenties toevertrouwen aan privépersonen dan aan het gerecht, omdat ze in dat laatste geen vertrouwen meer hebben, is niet echt verwonderlijk. Maar ze moeten beseffen dat privépersonen hen nooit het vertrouwen en de discretie kunnen garanderen die ze verwachten.


Eén gefrustreerde tipgever

De rest van het onderzoek in Mechelen was verder buiten alle verhouding. De onderzoeksrechter had van de procureur opdracht gekregen één (1) klacht te onderzoeken. Niet eens een klacht, maar een tip. Een tip over pedofiliedossiers die door Kardinaal Danneels zouden verdonkeremaand zijn om zich te behoeden voor een klacht wegens schuldig verzuim.

De hint kwam van één zogenaamde ingewijde uit de omgeving van de kardinaal en het aartsbisdom.

Hier maakte de onderzoeksrechter zijn eerste fout.De definitie van 'geloven' is: weten zonder bewijs. Een onderzoeksrechter mag best gelovig zijn, maar in zijn vak zijn bewijzen nodig om te weten. In plaats van met het grote geschut meteen de tip beginnen te onderzoeken, had hij eerst de tipgever moeten onderzoeken. Hij zou dan ontdekt hebben, dat de informatie weinig concreets bevatte (“ergens in de kathedraal, misschien wel in de crypte”) en dat de informant eigenlijk geïnspireerd was door een oerconservatieve, bejaarde priester uit het Antwerpse die al jaren onder schuilnaam beledigende artikels publiceert over Kardinaal Danneels omdat die volgens hem te zwak zou gereageerd hebben in het lobbyen tegen de abortus- en de euthanasiewetten. 

Eigenlijk ligt aan de basis van de hele onderzoeksactie in Mechelen, het afreageren van een persoonlijke frustratie op de thans gepensioneerde aartsbisschop.


Politiek statement

De onderzoeksrechter had ook kunnen bedenken dat de leiding van het aartsbisdom niet bestaat uit een groepje chiroleiders die kampvuurnummertjes opvoeren, maar uit hooggediplomeerde, superintelligente managers en strategen die toevallig ook een priesterboordje dragen. 

Indien die een dossier willen laten verdwijnen, dan verdwijnt het ook en kunnen zelfs de 23 onderzoeksrechters van Brussel tezamen, het niet meer terugvinden.

Heeft de ploeg van onderzoeksrechter De Troy bijv. ook gezocht in het vroegere Groot-Seminarie? Op de zolder van de kathedraal boven het gewelf? In de kelders onder de zijbeuken van de kathedraal? In het Aartsbisschoppelijke Archief waar tussen duizenden eeuwenoude boeken, folianten en dossiers moeiteloos een paar bladzijden uit deze tijd kunnen weggesmokkeld worden? Hebben ze bijv. gezocht naar een holle ruimte in de preekstoel, die verborgen wordt door een beeld dat met slechts één houten tap op zijn plaats wordt gehouden? Hebben ze gezocht naar een geheime tussenruimte in een bepaald schilderij waar de achterzijde niet de achterzijde is van de voorzijde, maar van een tweede paneel? Hebben ze gezocht naar een met vergulde mouluren verborgen schuif in het voetstuk van een tabernakel?

Neen, daarentegen werd wel met drilboren een marmeren grafmonument beschadigd, terwijl even verderop er als marmer beschilderde houten grafmonumenten staan die gemakkelijk kunnen losgemaakt worden en die zo hol zijn als een leeg miswijnvat.

De speurders hadden toch wel zelf kunnen bedenken dat, als er zoveel moeite nodig is om een graftombe te openen, er nog meer moeite nodig is om er iets in te verbergen.

Ook alle computers van het Aartsbisdom werden in vrachtwagens geladen en meegenomen voor onderzoek. Eveneens een overbodige sensatie die niet gespeend is van enig pestgedrag. De actie duurde een werkdag lang. Op die tijd was van elke pc en laptop een back-up gemaakt om daarna rustig te onderzoeken, zonder de aartsbisschoppelijke administratie te moeten ontrieven. 

Dat een onderzoek tot op het bot gevoerd kan worden, is iets wat we moeten koesteren. Maar er is een verschil tussen discreet een onderzoek voeren en een politiek statement maken.


Onschendbaarheid?

Vooraleer te snel te oordelen over de noodzaak van het gevoerde onderzoek, los van de manier waarop het gebeurde, of over de reactie van Rome, zijn er nog enkele facetten die we duidelijk onder ogen moeten zien.

Sinds eeuwen geldt, overal ter wereld, elke Rooms-katholieke kerk als een vrijhaven voor berouwvolle zondaars. Wie zich in een Huis van God terug trekt, wordt ongemoeid gelaten. Een zondaar moet de kans krijgen om in alle sereniteit te biechten en de eerwaarde biechtvader zal hem, indien zijn zonde dat vereist, dan aanraden om zich niet alleen te onderwerpen aan de penitentie, maar ook aan een straf van de maatschappij door zich dus vrijwillig over te leveren aan het gerecht.

Binnen de muren van een kerk worden geen aanhoudingen verricht. Het is geen wet, maar een eeuwenoud gebruik dat wereldwijd gerespecteerd wordt.

Hierbij rijst dan de vraag, of deze onschendbaarheid ook geldt voor goederen en informatie die zich in een kerk bevinden. Wellicht is dat niet het geval. Maar de onderzoeksrechter heeft hier wel de grenzen van het toelaatbare afgetast.

Hetzelfde geldt voor de huiszoeking met gijzeling van de aanwezigen, in het aartsbisschoppelijke paleis.

Vergeten we niet dat er een verschil is tussen een kardinaal en een aartsbisschop. Kardinaal is een eretitel die (theoretisch althans) zelfs aan een leek zou kunnen gegeven worden. Aartsbisschop is geen titel, maar een functie. De aartsbisschop, meestal ook kardinaal, is het hoofd van de katholieke kerk in België.

Op religieus vlak staat de aartsbisschop op hetzelfde niveau als de koning op burgerlijk vlak.

Niet iedereen zal dat erkennen, maar vergeten we niet dat heel onze westerse cultuur, al onze verworvenheden van kunstontwikkeling, staatskunde, rechtswetenschappen, sociale netwerken, onderwijs, gezondheidszorg, enz… na de val van het Romeinse Rijk zich in onze gewesten begonnen te ontwikkelen dankzij de sterke politieke invloed van de Rooms-katholieke kerk.

Het wordt hoog tijd dat we eens wat meer politici krijgen die geen pol&soc of rechten hebben gestudeerd, maar geschiedenis!...

De brutale inval in het aartsbisschoppelijke paleis zou dus overeen komen met een bestorming van Laken indien een van de prinsen zou verdacht worden van enige malversatie.

Een onderzoek, akkoord. Maar het had anders gekund. Anders, op een manier dus die het vertrouwen in en de geloofwaardigheid van het gerecht niet nog verder ondermijnt.


Een diplomatiek incident

De reactie van het Vaticaan mogen we ook niet afdoen als die van een verongelijkte oude man die nog eens van zich laat horen.

Het Vaticaan en ‘Rome’ worden vaak in één adem genoemd. Welnu, het Vaticaan heeft niets te maken met Rome, zelfs niet met Italië. Vaticaanstad is een zelfstandige staat die zelfs deel uitmaakt van de Europese Unie.

Het staatshoofd van Vaticaanstad is een Paus, zoals dat elders een koning of een president is. Vaticaanstad heeft ook ambassadeurs, namelijk de pauselijke nuntii.

De invloed van Vaticaanstad mogen we beslist niet onderschatten. Die reikt veel verder dan het verspreiden van de Rooms-katholieke geloofsleer. Het Vaticaan beïnvloedt met zijn vertakkingen en miljoenen gelovigen in alle landen, de wereldpolitiek - al valt dat zelden op.

Wanneer een bevriend staatshoofd bijgevolg meer dan nadrukkelijk zijn ongenoegen uitspreekt over de gijzeling van bisschoppen en de grafschennis van vroegere kerkvorsten, dan signaleert dat een diplomatiek incident dat zeer ernstige gevolgen kan hebben.

Als doodgewone burgers beschikken we meestal over te weinig informatie, worden we dom gehouden door de oppervlakkigheid van de media en als maatjesharingen beschouwd door de arrogantie van politici én kerkleiders, zodat we nauwelijks nog achtergronden en verbanden zien.

Daarom is het zo moeilijk om een genuanceerde mening te vormen. 

Een speurdersploeg die zich met draaiende lasso’s manifesteert, maakt het er helaas niet eenvoudiger op.