Kortrijk: Arbeid geadeld in de Koffiestraat in Heule

In de Koffiestraat in Heule staan enkele beschermde arbeiderswoningen uit de negentiende eeuw. De bescherming als monument redt een typisch straatbeeld, dat je elders hoe langer hoe minder vindt. Eindelijk ook aandacht voor andere architectuur dan die van de bourgeoisie uit vroegere tijden: de arbeid geadeld! Die bewarende maatregel betekent wel een zware dobber voor de eigenaars. Maar dat hoeft verstandig hergebruik niet in de weg te staan. Een Wevelgems echtpaar geeft het goede voorbeeld. Gesteund met een restauratiepremie doen zij de nodige investeringen om van een bijna 130-jarig arbeidershuis een gezellige woning te maken, met respect voor het beschermde erfgoed. Maar waaraan heeft dat straatje de naam Koffiestraat te danken? Toch wel weer een onvermoed hoekje...

Rustieke bungalow

Misschien is het wel de straat met de grootste monumentendichtheid van Kortrijk, het Koffiestraatje van Heule. Van het 10-tal panden aan de pare kant (de onpare kant wordt grotendeels ingenomen door het klooster van Heule) zijn er niet minder dan 6 geklasseerd als monument (de nummers 2, 4, 14, 16 18 en 20). Je zou het niet zeggen als je erdoor loopt. Bij monumenten denk je meestal aan opvallende gevels en duizelingwekkende dakpartijen. In dat Heulse straatje zijn het nederige arbeiderswoningen die decretaal beschermd zijn. Eens te meer was het toenmalig Vlaams minister Paul Van Grembergen, Spirit (VlaamsProgressieven), die op 30 april 2004 het beschermingsbesluit ondertekende. De bewindsman voerde een heel doortastend erfgoedbeleid, dat ook aandacht had voor het patrimonium van het gewone volk.

De meeste van die beschermde woningen zijn platte doeningen met een zolderdak boven de gelijkvloerse verdieping. Ze zijn nogal breed in vergelijking met 19de-eeuwse werkmanshuizen in het Kortrijkse stadscentrum (Stasegemsestraat bijvoorbeeld). En hoe ouder ze zijn, hoe breder. Dat komt omdat ze gebouwd werden op verloren gelegen grond buiten de Heulse dorpskern, grond die toen minder gegeerd en dus goedkoop was. De huidige Koffiestraat was tot zowat 1880 slechts een voetweg, "buurtweg nr. 29" op de Atlas der Voetwegen van 1843, genaamd de Molendreef want leidend naar de Plaatsmolen van Heule. Bij de opmaak van de Atlas stonden er nog maar twee huizen in de straat. De huisjes hebben achteraan stuk voor stuk een aanzienlijke tuin; het kwam op geen vierkante meter.

Met die typische eigenschappen van landelijke arbeiderswoningen hebben die panden - raar maar waar - heel wat troeven voor renovatie en hergebruik, hoe oud en eenvoudig ze ook mogen zijn. Opgeknapt ogen ze als als een rustieke bungalow, en daarvan zijn er al een paar voorbeelden te zien in het straatje. Dank zij de bescherming blijven ze toch min of meer hun schilderachtig uitzicht van diep in de jaren 1800 behouden.

Vingerberaping

De oudste panden zijn de nummers 14 en 16, daterend van voor 1835. Tot 1920 was het een enkele arbeiderswoning, wat niet uitsluit dat zij verschillende grote families bijeen onderdak heeft verleend. Toen is het pand in twee aparte woningen opgedeeld. Beide huisjes hebben elk een voordeur en drie ramen in de gevel. Boven hun enige bouwlaag worden ze beschut door een zadeldak met Vlaamse pannen. Het metselwerk van de buitenmuren is in verankerde baksteenbouw. Een voortuintje siert beide panden; dat van nr. 16 staat vol weelderig groen; ooit waren het moestuintjes of ’begraasde’ tuintjes (voor een geit?). Ook het verzorgde schrijnwerk van ramen en deuren is meegeklasseerd.

De huizen die vlaskoper J.A. Vansteenkiste in 1864 (nr. 20) en 1877 (nr. 18) liet bouwen, staan aan de rooilijn. Het gemis van een voortuintje wordt goedgemaakt door meer ’land vanachter’, te bereiken via een steegje op de perceelsgrens. Nummer 20 is het breedste, voorzien van een poort, vier ramen en een voordeur in de straatgevel. Nummer 18 heeft vijf traveeën (dat wil zeggen vier vensters en een voordeur in de gevel). Beide typische dorpswoningen hebben eveneens slechts één bouwlaag en een zadeldak. In de beschrijving van het Vlaams Instituut voor Onroerend Erfgoed wordt gewag gemaakt van de restanten van cementbekleding op een zijgevel: "sporen van vingerberaping" (wellicht smeerde men een dikke laag cement op de muur en versierde men die door in de nog natte laag gaatjes met de vingers te maken).

Renovatie

De latere huisjes hebben dan weer wel een voortuintje. Het jongste is nummer 2, van 1902: vijf traveeën, één bouwlaag onder een pannen zadeldak. Maar het pand dat mij vooral interesseert is nummer 4. Nummer 4 is een achter een voortuin gelegen arbeiderswoning van 1880. Eerst waren het twee woningen onder hetzelfde met pannen bedekte zadeldak, maar in 1897 maakte men er een van. In de brede gevel van één bouwlaag zitten vier vensters met luiken, een poortje en een voordeur.

Het stadsbestuur van Kortrijk heeft een bouwvergunning verleend aan het Wevelgemse koppel Pepijn en Ilse Rosseel-Waeyaert om dat nummer 4 grondig te restaureren. De renovatie gebeurt in nauwe samenspraak met de Vlaamse administratie van Onroerend Erfgoed en levert de moedige investeerders dan ook een restauratiepremie op.

Het uitzicht van de beschermde dorpswoning in verankerde baksteenbouw met geaccentueerd voegwerk wordt zorgvuldig bewaard. En dat gaat ver: zo wordt het bestaande schrijnwerk (typische houten T- en schuiframen met luiken) eerst weggenomen voor restauratie en dan teruggeplaatst. De zijgevels worden bezet met kalk met grove structuur na het verwijderen van de bestaande cementbezetting. Aan de achterkant van de woning wordt een later toegevoegd bijgebouwtje met eternitdak gesloopt. De afgeleefde veranda wordt vervangen. De bestaande indeling van het dorpshuis wordt zoveel mogelijk behouden. De zolder wordt ingericht tot slaapkamers, te bereiken met een nieuwe binnentrap. En in de tuin wordt een regenwaterput van 15.000 liter gestoken.

Men kan hier werkelijk spreken van een maximale vrijwaring van de erfgoedwaarden van het pand, een goed voorbeeld voor andere eigenaars van beschermde monumenten. Toch wordt het een woning die zal beantwoorden aan de hedendaagse wooncomforteisen. Het ontwerp is van het architectuur- en restauratiebureau J & A Demeyere van Kortrijk.

Beschermd is beschermd!

Toch is opname van een pand op de lijst van beschermde monumenten voor eigenaars soms een last en zeker een beperking van hun vrijheid. De eigenaar van nummer 14 wou in 2005 zijn huisje slopen en de grond ter beschikking stellen van de aanpalende school. Men wou er een extra uitgang voor de school van maken, zogenaamd om de leerlingen meer verkeersveiligheid te geven. De eigenaar deed daartoe een aanvraag tot opheffing van de bescherming.

Het is de eigenaar niet gelukt. De Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen ging op haar achterste poten staan. De experten wezen op "het algemeen belang van deze woning omwille van de historische, sociaal-culturele en industrieel-archeologische waarde". Huidig Vlaams minister Dirk Van Mechelen, OpenVLD, wees de aanvraag dan ook af.

Maar de eigenaar bleef aandringen; hij diende een nieuwe aanvraag in, met nog meer verkeerstechnische argumenten. Opnieuw was het advies van de Koninklijke Commissie geheel afwijzend: "het gaat hier om een waardevol, beschermd gebouw, waarvan de waarde niet kan worden uitgespeeld tegen problemen van verkeerstechnische aard". De minister won toch ook maar advies in bij verkeersdeskundigen. Die overtuigden hem ervan dat er verschillende andere ontsluitingsopties mogelijk zijn "die een groter effect hebben op de verkeersveiligheid van de schooltoegang". Ook de tweede aanvraag tot opheffing van de bescherming werd dus afgewezen.

Schuimkraag

En van waar komt die rare naam van het straatje? Wel met koffie, het zwarte vocht, heeft die naam niets te maken. De ’koffie’ van de Koffiestraat werd geserveerd met een kraag schuim; het was bier. Koffie is een te letterlijke vertaling van ... café. Tot in de jaren 20 was het straatje - dat nog eerder als voetweg de Molendreef werd genoemd - de ’Caféstraat’ van Heule. Het Heulse gemeentebestuur vond dat in de jaren twintig waarschijnlijk niet chique genoeg.

Het enige café dat ik er heb gekend, is café ’t Park, op de hoek met de Heulsekasteelstraat. De Heulse socialisten vergaderden er; een origineel onderdeel van de werking was de jaarlijkse avond met "patatjes met de pelle" (en de fabelachtig smakende ingelegde zilveruitjes van Nadia niet te vergeten!) in het zaaltje achter de herberg. Maar ook dat café is verdwenen. Men heeft zelfs de deur toegemetst. Dat hoeft niemand tegen te houden om deze onvemoede hoek van Kortrijk eens te gaan bezoeken. Elders in Heule zijn er cafés genoeg. Maar zilveruitjes?