Max Havelaar getoonzet

In het najaar van 1859 pende Eduard Douwes Dekker, een teleurgestelde ambtenaar uit Nederlands-Indië, op een Brussels zolderkamertje onder de schuilnaam Multatuli zijn Max Havelaar neer, een felle aanklacht tegen de misstanden als gevolg van het Nederlandse bewind in Nederlands-Indië en zowat de belangrijkste Nederlandstalige roman uit de 19de eeuw. Het werk verscheen een half jaar later op 15 mei 1860 in boekvorm. Max Havelaar is intussen niet alleen de meest gelezen en best verkochte Nederlandse roman, het is ook de meest vertaalde. In 1868 verscheen de eerste volledige Engelse vertaling, in 1875 de Duitse en in 1876 de Franse. Vandaag de dag is het aantal talen waarin en het aantal keren dat het boek vertaald is, onwaarschijnlijk groot.
Dit jaar is het dus 150 jaar geleden dat deze topklassieker uit de Nederlandse literatuur van de persen rolde. Ter gelegenheid van die verjaardag vind er op 15 oktober in het Conservatorium van Brussel een symposium over de vertalingen en de receptie van zijn meesterwerk in het Duits, het Engels, het Frans en het Indonesisch. Na het symposium komtHubert Damen voorlezen uit Max Havelaar. Aansluitend is er een concert met composities die geïnspireerd werden door Max Havelaar en dat in het unieke kader van de Concertzaal van het Brusselse Conservatorium, die wereldberoemd is voor haar schitterende akoestiek.

In het verleden hebben ook componisten in Max Havelaar inspiratie gevonden en dat doen ze vandaag de dag nog. Op vrijdag 15 oktober worden in het Koninklijk Conservatorium Brussel vier bestaande composities uitgevoerd die rechtstreeks geïnspireerd zijn door Max Havelaar. Maar er is meer. Het beroemdste gedicht uit Max Havelaar is Saïdjahs lied 'Ik weet niet waar ik sterven zal', dat door The Contemporary Review van 1 april 1868 "a nineteenth-century miracle" werd genoemd. Ter gelegenheid van deze 150ste verjaardag van Max Havelaar hebben vijf jonge Vlaamse componisten zich bereid verklaard om onafhankelijk van elkaar elk één van de vijf strofen van dit kleine mirakel te toonzetten voor tenor, piano en cello. Op de avond zelf zullen ze voor het eerst de totaalcompositie te horen krijgen, een stukje wereldpremière dus voor hen, maar natuurlijk ook voor het publiek!

Erika Budai : ""Deze compositieopdracht is van belang in het kader van mijn werk als voornamelijk vocaal componist. Ze biedt een meerwaarde aan mijn reeds omvangrijk vocale oeuvre, omdat het in combinatie met een instrumentaal ensemble uitbreiding neemt naar nieuwe compositorische uitdagingen. Bovendien waardeer ik in het bijzonder een vocale opdracht die uitgaat van de Nederlandse taal, zodat onze eigen cultuur onder de aandacht komt." 

Gilbert Huybens : "Deze opzet sluit nauw aan bij een aantal Gezelle- en Van Ostaijenliederen die ik vroeger heb gecomponeerd en waarbij veel aandacht uitging naar het muzikaal ondersteunen van nieuwe woorden en klanken in de dichtkunst, maar creëert ook nieuwe uitdagingen. 
Met name de aanvangsregel van het gedicht van Multatuli, "Ik weet niet waar ik sterven zal", die een bekommernis verklankt die iedereen bezighoudt, nodigt ertoe uit om een muzikale sfeer op te roepen die uitdrukking geeft aan verdriet, pijn, alleen-zijn, kortom, een filosofische dimensie. Daarom zal ik pogen om een sfeer te creëren die een onthecht gevoel teweeg zal brengen bij uitvoerders en luisteraars. Daarbij worden impressionistische, atonale en minimalistische technieken toegepast, zonder evenwel afbreuk te doen aan het intrigerende verhaal van Multatuli. Zanger en cellist vormen in dit verhaal tegenpolen; de piano, daarentegen, geeft van het begin tot het einde een reeks planerende akkoorden. 

De samenstelling piano, cello en tenor, is een combinatie die ik voor het eerst toepas, en alleen al om die reden vormt deze compositie een verrijking van mijn oeuvre. Bovendien is het een niet erg voor de hand liggende combinatie, die derhalve een bijzond uitdaging vormt voor elke componist, een uitdaging die ik graag aanvaard. Ten slotte krijg ik hier de kans om een werk te schrijven dat door drie uitgelezen Vlaamse musici uitgevoerd zal worden, en ook in die zin vormt dit unieke aanbod een welkome verrijking van mijn compositorische creativiteit." 

Johan Sluys : "(...) De aanwezigheid van piano en cello vormt een extra stimulans om in een hedendaagse context deze instrumenten te exploreren in hun eigenheid en hun wisselwerking ten opzichte van elkaar en tegenover de menselijke stem. Op cultureel gebied kan de tekst (Max Havelaar speelt zich af op Java) elementen bieden tot fusie van de Westerse hedendaagse muziek met de traditioneel-Oosterse en meer bepaald de gamelanmuziek uit Java. De ervaring met de Afrikaanse cross-over kan in dit opzicht een meerwaarde betekenen." 

Maarten van Ingelgem : "De bezetting van deze creatie-opdracht komt nog niet voor in mijn oeuvre. (...) De creatie-opdracht ihkv het Multatuliproject 2010 biedt me de mogelijkheid om toch iets met het vocale en tekstuele te doen zonder het beeld van koorcomponist te vergroten. Daarnaast geeft deze opdracht me perspectieven om de ervaring opgedaan bij het schrijven van recente koorwerken te condenseren in een gevarieerde maar evenwichtige kleine bezetting. De grote uitdaging zal liggen in het behandelen van drie instrumenten met grote persoonlijkheid en solistische capaciteiten.
Het werken op Nederlandstalige tekst vraagt ook aandacht. Het geleden van 2003 dat ik nog op Nederlandse tekst werkte. Max Havelaar is vermoedelijk het meest vertaalde boek uit de Nederlandstalige literatuur. In deze context daag ik me zelf uit het Nederlands op een universele manier te verwerken. Mijn ervaring met uitvoeringen door buitenlandse zangers is dat ze de taal als een drempel ervaren, tijd om daar iets aan te doen!" 

Petra Vermote : " Het lijkt me boeiend om samen met vier collega's elk een strofe van het schitterende en aangrijpende gedicht "Ik weet niet waar ik sterven zal" op muziek te zetten. Dat heeft volgens mij zeker een interessant artistiek geheel tot gevolg, de verschillende stijlen in acht genomen. Aangezien ik zeer graag en frequent met tekst en op basis van literatuur werk, in alle mogelijke vormen en op veel verschillende manieren (concertant, theatraal enzovoort, ), en Multatuli voor mij wel tot de gelezen, maar nooit tot de getoonzette literatuur behoort, zie ik deze opdracht als een goede kans daartoe. Bovendien heb ik tot hiertoe zelden op Nederlandse tekst gecomponeerd, dus ook daartoe is deze opdracht een uitgelezen kans, en een uitdaging. Ik vind het project in zijn geheel bovendien boeiend. Het engagement van Multatuli en zijn protest tegen de uitbuiting van de inlandse bevolking van Nederlands-Indië vormen voor mij evenzeer een motivatie. 
De bezetting van tenor, cello en piano is voor mij een uitdaging: doorgaans schrijf ik voor vrouwenstem en enkelvoudig bezet heterogeen ensemble. De bezetting van tenor, cello en piano biedt andere maar uitgelezen mogelijkheden, zeker aangaande het zoeken naar instrumentale kleur en een specifieke sonoriteit gebaseerd op de etnische muziek van Indonesië."

Programma :

• Richard Hol (1825-1904), Saïdjah-elegie (1861) voor piano en cello
• Lodewijk Mortelmans (1867-1953), Saïdjah’s lied (1929) voor piano solo
• Karel Albert (1901-1987), Multatuli herdacht (1937), hoorspel op tekst van Martien Beversluis (1894-1966) voor spreker, spreekster, koor en 22 instrumenten
• Julius Hijman (1901-1961), De Japanse Steenhouwer (1961) voor tenor en tien blazers
• Erika Budai, Gilbert Huybens, Johan Sluys, Maarten van Ingelgem en Petra Vermote, Ik weet niet waar ik sterven zal voor tenor, piano en cello (wereldpremière)

Tijd en plaats van het gebeuren : 

Max Havelaar getoonzet
Vrijdag 15 oktober 2010 om 19.30 u
Koninklijk Conservatorium Brussel
Regentschapsstraat 30
1000 Brussel

Meer info : www.150jaarmaxhavelaar.be

Extra : 
Erika Budai, Johan Sluys, Maarten Van Ingelgem en Petra Vermote op www.muziekcentrum.be
Gilbert Huybens op www.150jaarmaxhavelaar.be
Erika Budai op: www.matrix-new-music.be en youtube
Johan Sluys op www.matrix-new-music.be
Maarten Van Ingelgem op www.matrix-new-music.be en youtube
Petra Vermote : www.petravermote.be, www.matrix-new-music.be en youtube 
Karel Albert op www.matrix-new-music.be 
Julius Hijman op www.nederlandsmuziekinstituut.nl