Onze ontwerp van een charter

« In de plaats van iedereen mijn stelregel op te dringen die ik als een universele wet beschouw, moet ik mijn stelregel voorlegen aan alle anderen en via de discussie nagaan of hij aanspraak kan maken op een universele geldigheid. Zo doet zich een verschuiving voor: het accent ligt niet meer op hetgeen elkeen zonder tegenspraak naar voor wil schuiven maar wel op hetgeen iedereen unaniem kan erkennen als een universele norm». (Jürgen HABERMAS, Morale et communication. Conscience morale et activité communicationnelle, Cerf, Paris, 1996, p. 88.) (vrij vertaald)

Wat is een openbaar debat ?

 
In de (politieke, ethische, economische, wetenschappelijke, culturele…) beslissingsprocessen van de gemeenschap is het debat een fase die voorafgaat aan de ontwikkeling van een project. Het debat is het resultaat van een intentie. Dit is geen fase waarin beslissingen getroffen worden maar wel een tijd van openheid en dialoog tijdens dewelke de bevolking inlichtingen kan inwinnen en haar mening kan geven over een project, en dit volgens welbepaalde regels[1]. Het debat is dus een tijd van openheid en dialoog tijdens dewelke verschillende standpunten, opinies en uiteenlopende waarden met elkaar geconfronteerd worden. Het debat is gebaseerd op de onderlinge afhankelijkheid van het denken en de gedachten.

Het debat moet vergezeld zijn van een beslissingsproces, de formulering van een akkoord of de vaststelling van een gebrek aan eensgezindheid.

 Wij menen dat het debat niet het voorrecht is van bepaalde personen. Het kan gelanceerd worden door om het even welke burger.

 Waarom het debat aangaan ? 

Hoe kunnen wij weten of onze fundamentele opties goed of slecht zijn? Is het niet door ze te confronteren met radicaal andere opties en de discussie indien mogelijk door te drijven tot het einde ? De mens kan slechts zijn geschiedenis in handen nemen via het woord van het volk.

Zonder een dergelijke confrontatie en de risico’s die zij inhoudt, maken wij eigenmachtige keuzes.

Alleen een echt debat laat toe onze kijk op de ander te wijzigen, onze verschillen niet negatief te bekijken en ze te beschouwen als een bedreiging waartegen men zich dient te beschermen, maar wel positief als een rijkdom die ons verplicht onze eigen overtuigingen in vraag te stellen – niet om er afstand van te doen maar om ze uit te testen.

In burgerlijke zin is het debat een essentieel onderdeel van het democratische leven. « Ideaal gesproken garandeert het democratische proces aan elke persoon de mogelijkheid om zijn stem te laten horen. Het is een proces dat uitnodigt tot pluralisme, diversiteit en verschillende meningen. Het heeft tot doel de vragen te analyseren vanuit alle mogelijke standpunten om op die manier de best mogelijke gemeenschappelijke oplossing te vinden. »[2]

Het debat leert ons onze visies te confronteren met de visies van andere individuen of groepen. Tijdens het debat neemt elkeen het risico in een conflictsituatie te belanden of geconfronteerd te worden met onzekerheid. Het is dus essentieel dat iedereen van meet af aan weet dat hij door deel te nemen aan het debat het risico loopt in vraag gesteld te worden.

 Debatteren ontwikkelt tevens de capaciteiten van de deelnemers omdat zij informaties, gegevens en ervaringen met elkaar kunnen delen. Het debat is dus ook een pedagogisch moment.

 In de beste gevallen kan er een gemeenschappelijke beslissing voortvloeien uit het debat : die gemeenschappelijke wil, gebaseerd op de wil van elk individu, kan geleidelijk aan leiden tot een wijziging van de maatschappelijke organisatie.[3]

Waarom een ethisch debat ?

 In het begin van deze 21^e eeuw, is het debat van een fundamenteel belang. Het kadert in en voedt een permanent ontwikkelingsproces van het maatschappelijk project.

Een ethiek van het debat is noodzakelijk om te garanderen dat daadwerkelijk rekening gehouden wordt met hetgeen de deelnemers zeggen. Ethiek is noodzakelijk om ervoor te zorgen dat iedereen in het volste vertrouwen zijn mening kan zeggen.

« Omdat ethiek een essentieel onderdeel vormt van een gezonde openbare ruimte. In een democratisch regime moet de politieke rechtmatigheid wortelen in het communicatieve eensgezindheid en in het openbaar debat dat de consensus genereert, aldus Habermas. Die handelswijze staat lijnrecht tegenover pure machtsverhoudingen, fysisch of ander geweld en de dictaten van absolute regimes die gebaseerd zijn op een persoon of een principe. Hier wordt men geconfronteerd met de tegenstelling tussen de democratische Rede en de Absolute instelling van de dictator. Maar de rede kan zich slechts uiten dankzij de taal. De consensus – de uitkomst van het communicatieve werk van de taal – is dan ook de enige menselijke manier om te benaderen wat de rede hoopt te bereiken op het vlak van de (voorlopige) waarheid. Dat komt er uiteindelijk op neer dat men een universaliteit gebaseerd op de Waarheid vervangt door een universaliteit gebaseerd op de consensus. Die opvatting van de consensus vereist een proces: dat is de ethiek van de discussie. »[4]

 Principes van een ethisch debat

 Elk debat vereist het opbouwen van vertrouwen en respect.

 Wat zijn dan de karakteristieken van dit proces ? « Eerst en vooral kan geen enkel principe of geen enkele waarde buiten het debat gesteld worden wat de kritiek aangaat. Vervolgens moet men zich inspannen om de principes van de communicatieve interactie zo breed mogelijk toe te passen, te weten :

 
   de openbaarheid van de discussie ;

   de deelname aan het debat door een zo groot mogelijk aantal deelnemers, vooral diegene die rechtstreeks betrokken zijn bij het onderwerp van het debat;

   het open karakter van het debat (rekening houdend evenwel met de eisen en de prioriteiten van de actie en de beslissing) ;

   gelijkheid en vrijheid van de deelnemers aan het debat : geen machtsverhoudingen, dominantie of verplichtingen ;

   het principe van de argumentatie : elke bewering is bespreekbaar ; het argument dat standhoudt ondanks alle tegenwerpingen is voorlopig het beste, met andere woorden het meest rationele;

            Het principe van de consensus: het doel en de normale uitkomst van de communicatieve interactie is de eensgezindheid, het gestaafd en gerechtvaardigd akkoord. Het akkoord dat op die manier bereikt wordt rechtvaardigt de beslissing en de actie ;

   het principe van de omkeerbaarheid : “elk akkoord moet in vraag gesteld kunnen worden als er nieuwe argumenten opduiken”.[5] (2) Wat kan men verwachten van een discussie of een onderhandeling in de veronderstelling dat voldaan werd aan de voorwaarden van een correct communicatief debat ?Volgens Habermas moet het voor de mens mogelijk zijn om door een goed gestructureerd gebruik van de rede en de taal de impasses te vermijden die voortvloeien uit zowel het hanteren van absolute principes als de behartiging van lokale belangen. Dit houdt tevens in dat - in menselijke aangelegenheden in een post-absolutistische tijd - een situatie die voortvloeit uit een consensus altijd beter (of minder slecht) is dan een situatie die opgelegd wordt zonder dat zij vooraf besproken werd (cfr. Het Verdrag van Versailles).[6]

Wij willen de principes van G. Hottois en Rodolphe de Borchgrave die hierboven vermeld werden nog aanvullen met het volgende :

• Het debat staat open voor elk individu.
• Het debat vereist een luisterend oor.
• Het principe van de dissensus : het debat kan leiden tot een akkoord over de punten van onenigheid, die een beslissing en actie rechtvaardigen.
• Het debat moet eerlijk en billijk zijn, uitgaan van een goede kennis van de feiten en goed omkaderd worden door systematische regels.
• Het debat tolereert geen dominantie van een lid over de rest van de groep.
• Het debat respecteert de verdeeldheid binnen de groep.
• Het openbaar debat heeft een pedagogisch aspect en moet de deelnemer helpen bij zijn persoonlijke expressie.
• Het debat rust op de onafhankelijkheid van het denken en de gedachten.
• Elk vrij openbaar debat moet transparant gevoerd worden, zonder toegeving op het vlak van de organisatoren, de modaliteiten, de technieken, de kosten en de budgetten.
• In het kader van het vrij openbaar debat mag geen betaling van welke aard ook gevraagd worden van de deelnemer, noch de visu, noch via internet. Het openbaar debat is vrij en gratis.
• Tijdens het debat aanvaardt elkeen de ander zoals hij is.
• Het debat verwacht van de deelnemers dat zij zich op geen enkel moment (van de informatie over de uitdagingen tot en met de stemming) winnaars of verliezers gaan voelen.
• De deelnemers aan het debat positioneren zich noch als beul, noch als slachtoffer, noch als redder.

Dit Debatcharter kan herzien worden rekening houdend met de ervaringen die opgedaan worden door de Stichting voor het Debat in de loop van de debatten waaraan zij deelnam, of waarvan zij op de hoogte gebracht werd.

Dit charter zal gevolgd worden door een document: « Hoe een debat voeren en beleven?”.